Μέσα σε ένα φαινομενικά ειδυλλιακό καλοκαίρι, μια οικογένεια της λευκής νοτιοαφρικανικής κοινωνίας έρχεται αντιμέτωπη με όσα προσπαθεί επί χρόνια να κρατήσει κρυφά. Η ταινία «The Smell of Apples», σε σκηνοθεσία του Νοτιοαφρικανού John Trengove, μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη το ομώνυμο μυθιστόρημα του Mark Behr και εξετάζει την κοινωνία του απαρτχάιντ μέσα από τα μάτια ενός παιδιού.
Η ιστορία τοποθετείται στα μέσα της δεκαετίας του 1970 και ακολουθεί τον 11χρονο Marnus Erasmus, ένα αγόρι που μεγαλώνει σε μια προνομιούχα οικογένεια Αφρικάνερ στο Κέιπ Τάουν. Ο κόσμος του είναι γεμάτος κανόνες, αυστηρές αντιλήψεις και μια εικόνα οικογενειακής τάξης που σταδιακά αρχίζει να παρουσιάζει ρωγμές.
Ένας κόσμος που μοιάζει τέλειος, αλλά δεν είναι
Η ταινία δίνει ιδιαίτερη σημασία στις λεπτομέρειες της εποχής. Τα σχολικά ρούχα, τα αντικείμενα ενός σπιτιού, τα χρώματα, τα έπιπλα και η καλοκαιρινή ατμόσφαιρα δημιουργούν την εικόνα μιας κοινωνίας που μοιάζει σχεδόν ανέγγιχτη από τις αναταράξεις γύρω της.
Ωστόσο, αυτή η αισθητική δεν χρησιμοποιείται για να δημιουργήσει νοσταλγία. Αντίθετα, η προσεγμένη εικόνα λειτουργεί ως αντίθεση απέναντι σε όσα κρύβονται πίσω από τις κλειστές πόρτες. Η οικογενειακή άνεση συνυπάρχει με την κοινωνική ανισότητα, την καταπίεση και τη βία ενός ολόκληρου συστήματος.
Η ιστορία μέσα από τα μάτια ενός 11χρονου
Ο Marnus δεν κατανοεί εξαρχής τι συμβαίνει γύρω του. Ως παιδί, αποδέχεται μεγάλο μέρος της πραγματικότητας που του παρουσιάζουν οι ενήλικες. Όσο όμως περνούν οι ημέρες, αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι πίσω από τις οικογενειακές συνήθειες και τις αυστηρές κοινωνικές νόρμες υπάρχουν πράγματα που δεν του έχουν εξηγηθεί.
Η παιδική του ματιά είναι σημαντική, επειδή η ταινία δεν παρουσιάζει την αθωότητα ως κάτι που προστατεύει τον ήρωα από την πραγματικότητα. Αντίθετα, η σταδιακή συνειδητοποίηση όσων συμβαίνουν κάνει τον κόσμο του ολοένα πιο δύσκολο να κατανοηθεί.
Ο πατέρας που απαιτεί έναν συγκεκριμένο «τύπο» γιου
Κεντρική μορφή στην ιστορία είναι ο πατέρας του Marnus, Johan, ένας υψηλόβαθμος στρατιωτικός που ενσαρκώνει τις αντιλήψεις και τις απαιτήσεις της εποχής. Από τον γιο του περιμένει να ανταποκριθεί σε ένα συγκεκριμένο πρότυπο ανδρισμού.
Ο Marnus είναι πιο ευαίσθητος και συγκρατημένος από τον φίλο του, τον Frikkie, ο οποίος αποτελεί για τον πατέρα του ένα πρότυπο δυναμισμού και σωματικής δύναμης. Η σχέση των δύο αγοριών ενισχύει την ανασφάλεια του Marnus, ο οποίος αισθάνεται ότι ίσως δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του πατέρα του.
Η ταινία χρησιμοποιεί αυτή τη σχέση για να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο οι ιδέες μιας κοινωνίας μπορούν να μεταφέρονται από τη μία γενιά στην άλλη και να επηρεάζουν βαθιά την οικογενειακή ζωή.
Μια οικογένεια γεμάτη σιωπές και αντιθέσεις
Στο σπίτι βρίσκονται επίσης η μητέρα του Marnus, Leonor, και η μεγαλύτερη αδελφή του, Ilse. Η οικογενειακή εικόνα είναι άψογη μόνο στην επιφάνεια.
Η Ilse, ιδιαίτερα, αρχίζει να βλέπει διαφορετικά τη συμπεριφορά του πατέρα της και τις αδικίες που χαρακτηρίζουν την κοινωνία στην οποία μεγαλώνει. Παράλληλα, η Leonor προσπαθεί να διατηρήσει την εικόνα της οικογένειας που απαιτεί ο σύζυγός της, ακόμη και όταν οι αντιφάσεις γύρω της γίνονται ολοένα πιο δύσκολο να αγνοηθούν.
Μια ακόμη σημαντική παρουσία είναι η Karla, η φιλελεύθερη αδελφή της Leonor, η οποία βρίσκεται σε σύγκρουση με τις συντηρητικές αντιλήψεις του Johan και ουσιαστικά δεν είναι ευπρόσδεκτη στο σπίτι.
Η Doreen και η αθέατη πλευρά της οικογενειακής ζωής
Η θέση της μαύρης οικιακής βοηθού Doreen αποκαλύπτει ακόμη πιο καθαρά τις κοινωνικές ανισότητες της εποχής. Η Doreen αποτελεί σταθερό μέρος της καθημερινότητας της οικογένειας και έχει αναπτύξει έναν ιδιαίτερο δεσμό με τον Marnus.
Όταν όμως ο έφηβος εγγονός της, Neville, φτάνει στο σπίτι και φιλοξενείται στον χώρο των υπηρετών, τα όρια της υποτιθέμενης «οικογενειακής» σχέσης γίνονται ξεκάθαρα. Η αντιμετώπισή του αποκαλύπτει την αυστηρή κοινωνική ιεραρχία που βρίσκεται πίσω από την καθημερινότητα των ηρώων.
Μέσα από τέτοιες στιγμές, η ταινία δείχνει πώς μια κοινωνία μπορεί να θεωρεί φυσιολογικές σχέσεις και συμπεριφορές που βασίζονται στην ανισότητα.
Πέντε ημέρες που αλλάζουν την εικόνα της οικογένειας
Η πλοκή εκτυλίσσεται σε ένα σύντομο χρονικό διάστημα, καθώς τα παιδιά ολοκληρώνουν το σχολείο και η οικογένεια ετοιμάζεται για τις καλοκαιρινές διακοπές.
Μέσα σε αυτές τις λίγες ημέρες, μικρές εντάσεις συσσωρεύονται και οδηγούν σε ολοένα μεγαλύτερες αποκαλύψεις. Ο Marnus αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι η εξουσία που ασκεί ο πατέρας του δεν περιορίζεται στο σπίτι, αλλά συνδέεται με έναν πολύ ευρύτερο μηχανισμό.
Η ταινία δεν παρουσιάζει τις εξελίξεις με συνεχείς εξηγήσεις. Αντίθετα, αφήνει πολλά να αποκαλυφθούν μέσα από βλέμματα, σιωπές, συμπεριφορές και λεπτομέρειες που αποκτούν διαφορετικό νόημα όσο η ιστορία προχωρά.
Όταν το οικογενειακό άλμπουμ γίνεται αποκαλυπτικό
Σε μία από τις πιο έντονες στιγμές της ταινίας, η οικογενειακή εικόνα έρχεται σε αντιπαράθεση με ένα πολύ πιο σκοτεινό παρελθόν. Φωτογραφίες που θα μπορούσαν να θυμίζουν ένα συνηθισμένο οικογενειακό άλμπουμ συνδέονται με στοιχεία που αποκαλύπτουν τη βίαιη πλευρά της δράσης του Johan.
Η αντίθεση ανάμεσα στην καθημερινότητα μιας προνομιούχας οικογένειας και στις συνέπειες της εξουσίας αποτελεί ένα από τα βασικά σημεία της ταινίας.
Μια ταινία για την άρνηση και την κληρονομιά της εξουσίας
Το «The Smell of Apples» δεν επικεντρώνεται μόνο στα γεγονότα του απαρτχάιντ, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι που ζούσαν μέσα σε ένα προνομιούχο σύστημα μπορούσαν να απομονώνουν την καθημερινότητά τους από την πραγματικότητα που βίωναν άλλοι γύρω τους.
Η ιστορία εξετάζει την άρνηση, τη σιωπή και την προσπάθεια διατήρησης μιας φαινομενικά σταθερής οικογενειακής ζωής, ακόμη και όταν το σύστημα στο οποίο αυτή στηρίζεται παρουσιάζει βαθιές αντιφάσεις. Η προσέγγιση της ταινίας βασίζεται περισσότερο στις υπόγειες εντάσεις παρά στις άμεσες καταγγελίες.
Η σκηνοθεσία του John Trengove διατηρεί έναν προσεκτικό ρυθμό και μια ιδιαίτερα ελεγχόμενη οπτική, ενώ η ιστορία του Marnus λειτουργεί ως ένας τρόπος να δούμε έναν ολόκληρο κόσμο να αποκαλύπτεται σταδιακά μπροστά στα μάτια ενός παιδιού.
Το αποτέλεσμα είναι ένα οικογενειακό δράμα που χρησιμοποιεί την παιδική ηλικία για να μιλήσει για την εξουσία, τον κοινωνικό διαχωρισμό, τον ανδρισμό και τις συνέπειες μιας πραγματικότητας που για χρόνια μπορούσε να παραμένει κρυμμένη πίσω από την εικόνα της οικογενειακής κανονικότητας.
